Στο πιο εμβληματικό σημείο της Θεσσαλονίκης, στην Αριστοτέλους 2, λίγα μέτρα από τον κινηματογράφο «Ολύμπιον», ένα κουδούνι γράφει ακόμη «Οικία Τέλλογλου». Το ασανσέρ, που διατηρεί την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής, οδηγεί στον τέταρτο όροφο, εκεί όπου η πινακίδα της εισόδου εξακολουθεί να αναγράφει το όνομα του Νέστορα Τέλλογλου.
Πίσω από την πόρτα δεν αποκαλύπτεται απλώς ένα διαμέρισμα με θέα στον Θερμαϊκό. Αποκαλύπτεται ένας ολόκληρος κόσμος. Ένας χώρος γεμάτος πίνακες, γλυπτά, σπάνια αντικείμενα, βιβλία, χαλιά, έπιπλα και προσωπικά ενθύμια, που συνθέτουν το πορτρέτο δύο ανθρώπων, οι οποίοι αφιέρωσαν τη ζωή τους στη συλλογή και τη διάδοση της τέχνης.
Το σπίτι όπου ο Νέστορας και η Αλίκη Τέλλογλου έζησαν μαζί περίπου μία δεκαετία και στο οποίο η Αλίκη συνέχισε να ζει μόνη της μέχρι τον θάνατό της, το 2008, άνοιξε και πάλι για το κοινό, μέσα από ειδικές ξεναγήσεις που διοργανώνει το Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών του ΑΠΘ.
«Μετά από δυσκολίες που προέκυψαν μετά το κλείσιμο του COVID αποφασίσαμε πριν από λίγο καιρό να ξαναλειτουργήσουμε την οικία Τέλλογλου, η οποία είχε κλείσει για περίπου τρία χρόνια. Ξαναρχίσαμε με τις πρώτες ξεναγήσεις και φάνηκε ότι ο κόσμος το περίμενε, καθώς υπήρξε πολύ μεγάλη ανταπόκριση», δηλώνει στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η γενική διευθύντρια του Τελλόγλειου Ιδρύματος και ομότιμη καθηγήτρια του ΑΠΘ, Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά.
Η πρώτη εντύπωση είναι ότι ο επισκέπτης δεν βρίσκεται σε έναν τυπικό εκθεσιακό χώρο. Ξύλινα πατώματα, βελούδινες κουρτίνες, καναπέδες, τραπεζάκια, βιβλιοθήκες και προσωπικά αντικείμενα δημιουργούν την αίσθηση πως οι ιδιοκτήτες απουσιάζουν προσωρινά και θα επιστρέψουν από στιγμή σε στιγμή.
«Δεν πατάμε πάνω σε μια μαρμάρινη επιφάνεια, δεν βλέπουμε έργα με λεζάντες από κάτω. Μπαίνουμε σε ένα σπίτι. Υπάρχει μια πολύ φιλόξενη αίσθηση -από το ξύλινο πάτωμα μέχρι τις υφές και τη διαρρύθμιση που μας είναι οικείες», εξηγεί ο Δρ Ιστορίας Τέχνης και επιμελητής του Τελλογλείου Μιγκέλ Φ. Μπελμόντε.
Η ιδιαιτερότητα της οικίας βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διπλή της ταυτότητα. Από τη μία αποτελεί το σημείο αφετηρίας του Τελλόγλειου Ιδρύματος, καθώς εδώ υπογράφηκε το 1971 η μεγάλη δωρεά της περιουσίας και των συλλογών προς το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Από την άλλη παραμένει ο βιωμένος χώρος δύο ανθρώπων, με όλα τα ίχνη της καθημερινότητάς τους ακόμη παρόντα. Και πάνω από όλα, παραμένει το σπίτι της Αλίκης Τέλλογλου. «Τον Νέστορα δεν τον πρόλαβα. Η εντύπωσή μου είναι ότι αυτό το σπίτι ήταν η προσωπικότητα της Αλίκης. Έζησε εδώ με τον άντρα της μόλις μία δεκαετία περίπου και στη συνέχεια έμεινε μόνη της για περισσότερα από τριάντα πέντε χρόνια. Το σπίτι ταυτίστηκε μαζί της», λέει η κ. Γουλάκη-Βουτυρά.
Από το μεγάλο μπαλκόνι, η ματιά χάνεται στον Θερμαϊκό και τις καθαρές ημέρες συναντά τον Όλυμπο. «Το καλύτερο έργο είναι αυτή η θέα», συνήθιζε να λέει η Αλίκη Τέλλογλου, σύμφωνα με τον Μιγκέλ Φ. Μπελμόντε. Άλλωστε, όλα τα κύρια δωμάτια του διαμερίσματος είναι στην πρόσοψη, γεγονός που καθιστά το σπίτι ένα από τα πιο προνομιακά της πόλης.
Η συλλέκτρια που αγόραζε με το ένστικτο
Οι τοίχοι της οικίας φιλοξενούν έργα των Γύζη, Μαλέα, Παρθένη, Μπουζιάνη, Κόντογλου, Εγγονόπουλου, Σπυρόπουλου, Βαλσαμάκη, Λούστα και πολλών ακόμη δημιουργών. Ωστόσο, η συλλογή δεν δημιουργήθηκε με ακαδημαϊκά κριτήρια ούτε με τη λογική μιας μελλοντικής πινακοθήκης. «Δεν αγόραζε συστηματικά, όπως γίνεται συνήθως από συλλέκτες που θέλουν η συλλογή τους να γίνει μουσείο. Αγόραζε αυτό που της έκανε εντύπωση. Κριτήριά της ήταν το χρώμα, το μέγεθος ή η έκπληξη που προκαλούσε ένα έργο. Ήθελε να προκαλεί αυτό που η ίδια έλεγε “γροθιά στο στομάχι” στον θεατή», σημειώνει η Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά.
Η ίδια υπογραμμίζει ότι, πολλές φορές, η Αλίκη Τέλλογλου αδιαφορούσε ακόμη και για την υπογραφή ενός έργου. «Όταν της άρεσε κάτι δεν την ένοιαζε, αν είχε υπογραφή ή χρονολογία. Το έπαιρνε γιατί το θεωρούσε καλό έργο. Και τελικά αποδείχθηκε ότι αυτό το ένστικτο την οδήγησε σε σπουδαίες ανακαλύψεις», υπογραμμίζει. Ανάμεσα στα παραδείγματα που αναφέρει είναι το πανοραμικό έργο του Φιλιπποτό για το Παρίσι, ο «Κόσμος της Κύπρου» του Διαμαντή, αλλά και το πρωιμότερο γνωστό έργο του Κόντογλου, υπογεγραμμένο με το ψευδώνυμο «Πάλμας», για το οποίο δεν υπάρχει δεύτερο αντίστοιχο δείγμα.
Το σπίτι δεν αφηγείται μόνο την ιστορία μιας συλλογής ζωγραφικών έργων. Χαλιά που διασώθηκαν από τη Σμύρνη -απ’ όπου καταγόταν η οικογένεια του Νέστορα Τέλλογλου, πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, έπιπλα από τον Λίβανο, κινεζικά και ιαπωνικά αντικείμενα, γαλλικά κρύσταλλα Baccarat, δημιουργίες Rosenthal, κεραμικά του Βαλσαμάκη και λαϊκά αντικείμενα από διάφορες γωνιές της Ελλάδας συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο. «Λάτρευαν την τέχνη της Κίνας, της Ιαπωνίας και της Ινδίας. Από τα ταξίδια τους έφερναν αντικείμενα που τους συγκινούσαν και αυτά συνυπήρχαν με έργα σύγχρονων Ελλήνων καλλιτεχνών. Ήταν τολμηρές επιλογές και πολλές φορές απρόβλεπτοι συνδυασμοί», σημειώνει η κ. Γουλάκη-Βουτυρά.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η είσοδος του σπιτιού, η οποία ήταν επενδεδυμένη με έργα κεραμικής του Πάνου Βαλσαμάκη σε μια εποχή που το έργο του δεν ήταν ακόμη ευρέως γνωστό.
Το σπίτι που άλλαζε διαρκώς
Όσοι επισκέπτονται, σήμερα, την οικία βλέπουν μια αναπαράσταση της ατμόσφαιρας που επικρατούσε όσο ζούσε η Αλίκη Τέλλογλου. Ωστόσο, η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο δυναμική. «Το καβαλέτο μετακινούνταν συνεχώς. Ένα καινούριο έργο έμπαινε εδώ, μετά πήγαινε αλλού. Το ζούσε το έργο μέσα στη συλλογή μέχρι να έρθει το επόμενο», θυμάται η Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά.
Παρόμοια εικόνα μεταφέρει και ο Μιγκέλ Φ. Μπελμόντε. «Ο τρόπος στησίματος άλλαζε συνεχώς. Έμπαιναν καινούρια έργα, δώρα καλλιτεχνών, προσωπογραφίες. Κάθε νέα προσθήκη δημιουργούσε μια διαφορετική ισορροπία στον χώρο», αναφέρει.
Γι’ αυτό και το σπίτι που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης δεν αποτελεί πιστό «πάγωμα» μιας συγκεκριμένης στιγμής, αλλά μια προσπάθεια να αποδοθεί η φιλοσοφία με την οποία ζούσαν οι συλλέκτες.
Το δίλημμα μετά τον θάνατο της Αλίκης και η οικία που έγινε σαλόνι πολιτισμού
Όταν η Αλίκη Τέλλογλου πέθανε το 2008, το μέλλον της οικίας κάθε άλλο παρά δεδομένο ήταν. Τα έργα και τα αντικείμενα μεταφέρθηκαν στο Τελλόγλειο για συντήρηση και φύλαξη, ενώ το ίδιο το διαμέρισμα πέρασε στην κυριότητα του ΑΠΘ, όπως προέβλεπε η δωρεά. «Πέρασαν αρκετά χρόνια με πολλές σκέψεις για το τι θα γίνει αυτό το πολύ ωραίο διαμέρισμα. Δεν ήταν εύκολη η απόφαση. Υπήρχε ενδιαφέρον να αξιοποιηθεί οικονομικά, καθώς πρόκειται για ένα από τα ωραιότερα διαμερίσματα της Θεσσαλονίκης», σημειώνει η κ. Γουλάκη-Βουτυρά.
Τελικά επικράτησε η άποψη ότι η οικία έπρεπε να παραμείνει ζωντανός πολιτιστικός χώρος. Τα αντικείμενα επέστρεψαν στις θέσεις τους, τα χαλιά στρώθηκαν ξανά και το διαμέρισμα απέκτησε μια δεύτερη ζωή. Από το 2016 έως περίπου το 2021, η οικία Τέλλογλου φιλοξενούσε θεατρικές παραστάσεις, λογοτεχνικές βραδιές, παρουσιάσεις βιβλίων, αφιερώματα και μικρές εκθέσεις. Οι επισκέπτες δεν κάθονταν απέναντι από μια σκηνή. Κάθονταν στα σαλόνια του σπιτιού.
Η Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά περιγράφει ένα σκηνικό στη διάρκεια μιας παράστασης βασισμένης σε μονόπρακτα του Σάκη Σερέφα. «Η ηθοποιός που υποδυόταν την Αλίκη φορούσε δικά της ρούχα και την είχε αποδώσει τόσο πιστά, που μια κυρία που παρακολουθούσε την παράσταση νόμισε πως είχε επιστρέψει πραγματικά η Αλίκη Τέλλογλου. Ταράχτηκε τόσο πολύ, ώστε πέφτοντας πάνω στο ξύλινο παραβάν το έριξε κάτω, σπάζοντας μάλιστα ένα τμήμα του», αναφέρει.
Η καθημερινότητα πίσω από τον μύθο
Η περιήγηση στο σπίτι, όμως, δεν σταματά στα έργα τέχνης. Στην κουζίνα βρίσκεται ακόμη η πρώτη κουζίνα General Electric με γκάζι και ηλεκτρικό ρεύμα, την οποία έφερε ο Νέστορας Τέλλογλου στη Θεσσαλονίκη, όταν δραστηριοποιούνταν στον χώρο των ηλεκτρικών συσκευών. Το μαρμάρινο μπάνιο παραμένει σχεδόν ανέπαφο από τη δεκαετία του 1960. Στα μιντέρια φυλάσσονται δίσκοι βινυλίου, ενώ στις ντουλάπες, εκτός από προσωπικά αντικείμενα, διατηρούνται καπέλα, τσάντες και ρούχα της Αλίκης Τέλλογλου, αποκαλύπτοντας μια πιο προσωπική πλευρά της γυναίκας που ταυτίστηκε με το Ίδρυμα.
Η ίδια, σύμφωνα με όσους τη γνώρισαν, ήταν ταυτόχρονα επιβλητική και βαθιά φιλόξενη. «Ήταν μια θύελλα. Δυναμική, ορμητική, αυθεντική. Αλλά ταυτόχρονα είχε τη νοοτροπία των παλιών ανθρώπων. Δεν σε άφηνε να φύγεις χωρίς να φας. Επέμενε να σου βάλει κι άλλο κομμάτι από την υπέροχη τηγανιτή τυρόπιτα που έκανε η ίδια και στο τέλος να σου δώσει και για το σπίτι», θυμάται η Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά.
Το σπίτι όπου γεννήθηκε ένα όραμα
Από αυτό το διαμέρισμα πέρασαν δεκάδες προσωπικότητες της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής της χώρας. Ο Μανόλης Ανδρόνικος, ο Δημήτρης Παντερμαλής, ο Δημήτρης Φατούρος, ο Γιώργος Μουρέλος, ο Κίτσος Μακρής, ο Παντελής Πρεβελάκης, ο Πάνος Βαλσαμάκης και πολλοί ακόμη υπήρξαν συνομιλητές, φίλοι και συνεργάτες της Αλίκης Τέλλογλου. «Η έγνοια της ήταν πάντα μία: πώς όλοι αυτοί οι άνθρωποι θα βοηθήσουν το Τελλόγλειο και πώς η τέχνη θα φτάσει στους νέους και στον καθημερινό άνθρωπο», τονίζει η κ. Γουλάκη-Βουτυρά.
Σήμερα, σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τον θάνατό της, η οικία Τέλλογλου παραμένει ένας ζωντανός χώρος που επιτρέπει στους επισκέπτες να γνωρίσουν από κοντά τον τρόπο με τον οποίο η τέχνη έγινε καθημερινότητα για δύο από τους σημαντικότερους συλλέκτες και ευεργέτες της Θεσσαλονίκης. «Δεν έχω δει άλλον συλλέκτη στην Ελλάδα, με τη διαδρομή αυτή, που να δέχεται να μην απαιτεί στο κτήριο να είναι μόνιμα εκτεθειμένη η συλλογή της, αλλά να δέχεται να γίνονται εκθέσεις εκπαιδευτικού χαρακτήρα, που ανοίγουν τα μάτια της πόλης, του Έλληνα, του καθημερινού ανθρώπου, σε όλο τον κόσμο», καταλήγει η γενική διευθύντρια του Τελλογλείου.
Οι δύο πρώτες ξεναγήσεις που πραγματοποιήθηκαν φέτος στην οικία Τέλλογλου σημείωσαν μεγάλη ανταπόκριση. Σύμφωνα με το Τελλόγλειο Ίδρυμα, από το φθινόπωρο προγραμματίζεται η συστηματικότερη λειτουργία του χώρου, παράλληλα με μαθήματα ιστορίας της τέχνης, εκδηλώσεις και άλλες δράσεις.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
